Tegels met doedelzakspelers uit de verzameling van Bert Lotz

In de Vriendenvitrine is een selectie uit de collectie van Bert Lotz te zien. Hierbij een introductie van Bert zelf.

Beste mensen,
Met veel genoegen laat ik in de vriendenvitrine weer een selectie van mijn Nederlandse tegels met doedelzakspelers zien. Ik verzamel deze tegels sinds 1983 en mocht in 2003 al een keer in de vriendenvitrine exposeren.
De doedelzak is voor mij een fascinerend instrument met een interessante geschiedenis. In de oudheid zijn de eerste rietinstrumenten ontstaan ergens in Mesopotamië. De Grieken hebben deze instrumenten naar het Westen gebracht. De Romeinen hebben in de eerste eeuw na Christus voor het eerst in geschriften van bijvoorbeeld Plinius de Oudere gedocumenteerd dat ze deze rietpijpen of schalmeien in een zak (utriculus) staken. In de Romeinse tijd zullen in de Lage landen deze rietinstrumenten al geklonken hebben (enkele archeologische vondsten daarvan zijn beschreven), maar zoals zoveel technologie en cultuur raakten ook deze rietpijpen in de vroege Middeleeuwen uit beeld en kwamen pas met de Kruistochten als pijpzak of piepzak (oude aanduidingen voor doedelzak) weer terug in onze contreien. Vooral in de zestiende en zeventiende eeuw werd de doedelzak hier een belangrijk volksinstrument. Een weerslag hiervan vind je bijvoorbeeld in de collectie van het Rijksmuseum: een zoekopdracht op ‘doedelzak’ levert 227 kunstwerken op. In veel van deze kunst heeft de doedelzak een wat boerse of erotische connotatie.
Het type doedelzak dat karakteristiek is voor de Lage Landen werd bespeeld tot grofweg de Franse tijd. In Henegouwen liep deze doedelzaktraditie echter nog door tot ver in de negentiede eeuw, maar verdween daar toen ook. Sinds 1970 maakt deze doedelzak in de Lage Landen een revival, eerst vooral in Vlaanderen en later ook in Nederland. Daarvoor moest weer veel kennis en ervaring door bouwers en spelers worden opgebouwd. Zelf speel ik deze doedelzak vanaf 1978 en doe dat met heel veel plezier.
Maar nu de tegels! Bovengenoemde boerse of erotische connotatie zal zeker geholpen hebben dat doedelzakspelers veelvuldig op Nederlandse tegels werden afgebeeld. Het gaat dan in de zeventiende eeuw vooral om tegels met speellieden (vaak in zestiende-eeuwse kledij), maar ook om doedelzakspelende amors, meermannen en kakkers. In de achttiende eeuw werden er nauwelijks meer afzonderlijke tegels met een afbeelding van een doedelzakspeler geproduceerd. Dan zijn er echter wel tegeltableaus waarop de doedelzakspeler zijn deuntje blaast.
De expositie in de vriendenvitrine toont deze variatie aan afbeeldingen van doedelzakspelers op tegels. Je kunt daarbij zien hoe sponsen over de jaren heen op verschillende wijzen gebruikt werden. Twee van de sponsen zijn kennelijk ook benut in de productie van vroeg Delftse bordjes. Ik zou graag komende jaren mijn aandacht nog meer willen richten op deze variatie aan sponsen en welke prenten daaraan ten grondslag lagen. Mochten Vrienden daarin mee willen zoeken en denken, laat mij dat dan weten.
Bert Lotz